دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

387

تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )

نگاره‌هايى در گلچينهاى معروف - كه در سال 14 - 813 / 11 - 1410 براى دفترخانه اسكندر تهيه شده - ادامه يافته است . در اين آثار گستره و دامنه تزيين براى نخستين بار به دو مفهوم افزايش يافته است : يكى كاربرد تركيب‌بندى دو صفحه‌اى كه كل عرض كتاب را شامل مىشد و ديگرى رواج تزيين حاشيه‌اى « 1 » . اين اجرا كه متمايز از توسعه نگاره به سمت حاشيه بود ، براى نخستين بار در ديوان سلطان احمد جلاير ( پديد آمده در نخستين سالهاى قرن نهم / پانزدهم ) به كار رفت . شش صفحه پسين اين نسخه خطى كه حال در نگارخانه فرير واشنگتن محفوظ شده است « 2 » با پيكره‌هايى در منظره و با مركب همراه با پاشه‌هاى آبى و طلايى و با سبك و واسطه تقريبا چينى تزيين شده است . يك چنين رنگ‌پردازى در تزيينات حاشيه‌اى همان صفحات در گلچين كوچكتر اسكندر در سال 1410 م . ديده مىشود . در گلچينهاى بزرگتر ، كل صفحات تزيينى يك چنين ويژگى دارد و اوج واقعى تذهيب است « 3 » . چند نگاره حاشيه‌پردازانه ديگر نيز وجود دارد كه اسكندرنامه نظامى با شكل و قطع كوچكتر - موجود در كتابخانه بريتانيا « 4 » از آن جمله است و اين آثار با سبك شيراز اجرا شده و به تاريخ بعد از سال 1410 م . تعلق دارد . در اينجا نوآورى ظريفى وجود دارد ؛ چون هنرمند فضاى متن شعر را در چارچوب حواشى به كار برده و گويى به صورت پرده‌اى است كه در پشت آن بخشى از اكسيون ، حاشيه را آشكار ساخته است يعنى معيار و ملاك صحنه نبرد شكست خورده كه نشاندهنده سپاه مغلوب است و دو سر شتر و شتربان ، يك كاروان ، سر مرد خوابيده‌اى بين دو شمع ، يك چنگ و تنبور كه نشاندهندهء اركستر است در آن به چشم مىخورد . در اينجا طرحهاى واقعا كوچك به اندازه دو اينچ ديده مىشود . اين دوره ، دوره تجربه بود ؛ از اين رو جاى تعجب نيست كه نسخه‌هاى ديگرى به تاريخ 1398 م . از بهبهان فارس كشف شود و در آن گلچينى از اشعار هفت تن از شاعران همراه با يازده منظره‌پردازى ناب جمع گردد كه فقط يكى از آنها داراى موضوع پيكره‌اى باشد ( تورك و اسلام موزه‌سى ، استانبول ، 1950 . T ) « 5 » . در اين نگاره‌ها شكلهاى درختان و گياهان نظير آنهايى كه در منظره‌هاى نسخ خطى ديگر دوره آغازين تيمورى آمده ، طورى گزينش شده و ترتيب يافته كه گويى نمونه‌هاى خاصى است كه هر كدام به صورت كاملترين عناصر و پديده‌هاى وجود تجلّى يافته

--> ( 1 ) - گرى ، نقاشى ايران ، ( 1961 م . ) ، صص 71 ، 73 . ( 2 ) - مارتين ، نگاره‌هايى از دوره تيمور ؛ گرى ، نقاشى ايران ( 1961 م . ) . ص 49 . ( 3 ) - گرى ، « چند طراحى چينىوار » ، تصوير شماره 6 . ( 4 ) - رابينسون ، « قديمترين نسخه مصور نظامى » ، در Oriental Art ، پاييز 1957 م . ، صص 105 - 96 . ( 5 ) - آقا اوغلو ، « نگاره‌هاى منظره‌اى گلچينى از سال 1398 م . » در مجله AI ، جلد 3 ، شماره 1 ( 1937 م . ) ، صص 98 - 77 ؛ چيغ ، كاتالوگ ، ص 72 ، شماره 12 ، تصويرهاى VI , V ؛ نقاشى ايران ( 1961 م . ) ، ص 68 .